Ανάφλεξη στη Μέση Ανατολή: Όταν οι θεωρίες γεωπολιτικής γίνονται καθημερινότητα

Στο Αμπού Ντάμπι, η διεθνής κρίση δεν είναι ανάλυση σε think tank αλλά ο ήχος της έκρηξης, η αγωνία της επόμενης ώρας και η διαχείριση της ζωής υπό συναγερμό

Για δεκαετίες, η Μέση Ανατολή περιγράφονταν μέσα από ένα λεξιλόγιο ρήξης και αστάθειας. Συγκρούσεις, πόλεμοι δι’ αντιπροσώπων, εύθραυστα ή καταρρέοντα κρατικά μορφώματα. Κι όμως, στον Κόλπο και ιδίως στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα διαμορφώθηκε σταδιακά μια διαφορετική αντίληψη: Η πεποίθηση ότι ακόμη και μέσα σε ένα περιβάλλον περιφερειακής αναταραχής μπορούσε να χαραχθεί μια εναλλακτική πορεία, με σταθερότητα, θεσμική επάρκεια και στρατηγικό ορίζοντα.

Για το διεθνές ακροατήριο, το Αμπου Ντάμπι κατέστη συνώνυμο του μακροπρόθεσμου σχεδιασμού, της επένδυσης στις υποδομές, στην εκπαίδευση, στην τεχνολογία και στην ενεργειακή μετάβαση. Αποτέλεσε πόλο έλξης για ανθρώπους από κάθε γωνιά του κόσμου, οι οποίοι ήρθαν να εργαστούν, να δημιουργήσουν και να προοδεύσουν μέσα σε ένα πλαίσιο ασφάλειας και θεσμικής προβλεψιμότητας. Καλλιεργήθηκε ένα αίσθημα συμμετοχής σε ένα συλλογικό εγχείρημα, όπου η γνώση, η στήριξη των νέων και η καινοτομία δεν αποτελούσαν απλώς ρητορικά σχήματα, αλλά αντικείμενο συγκεκριμένων πολιτικών επιλογών.

Η άσκηση πολιτικής υπήρξε δυναμική και ευέλικτη, μια συνειδητή διαδικασία διαρκούς προσαρμογής. Ο πειραματισμός συνδυάζονταν με σαφή στρατηγικό προσανατολισμό. Οι θεσμοί οικοδομούνταν και βελτιώνονταν μέσα από εμπειρία και τεχνοκρατική επεξεργασία. Η διακυβέρνηση δεν είχε χαρακτήρα επικοινωνιακής υπερβολής, αλλά συντονισμένης και μελετημένης δράσης. Με αυτόν τον τρόπο υπενθύμιζε ότι το κράτος μπορεί να λειτουργεί με επάρκεια, συνέχεια και δημιουργική φαντασία.

Κατά μία έννοια, ο τόπος αυτός έμοιαζε με μια σύγχρονη κιβωτό, όπου συναντιούνταν διαφορετικοί πολιτισμοί, θρησκείες και εθνότητες. Ανθρωποι από χώρες πλούσιες και φτωχές συνυπήρχαν και οικοδομούσαν διασταυρούμενες ζωές. Γι’ αυτό και το σοκ των τελευταίων ημερών δεν έχει απλώς περιφερειακό ή τοπικό αντίκτυπο. Οσοι ζουν εδώ βιώνουν άμεσα αυτό που συχνά αναλύεται αφηρημένα ως «γεωπολιτική ένταση». Και η εμπειρία αυτή δεν θα παραμείνει περιορισμένη στον γεωγραφικό χώρο όπου εκδηλώνεται. Σε μια χώρα όπου οι αλλοδαποί κάτοικοι υπερβαίνουν κατά πολύ τον αριθμό των πολιτών, το βίωμα θα μεταφερθεί ως συναίσθημα και ως συνείδηση σε πολλαπλές κοινωνίες πέρα από τα σύνορά της.

Εδώ αποκαλύπτεται με ενάργεια η διαφορά ανάμεσα στην ακαδημαϊκή ανάλυση και στη σκληρή εμπειρία. Είναι άλλο να μιλά κανείς για αποτροπή, για κλιμάκωση, για στρατηγική σηματοδότηση, και άλλο να αναρωτιέται αν τα σχολεία θα λειτουργήσουν, αν οι πτήσεις θα πραγματοποιηθούν, αν η καθημερινότητα θα επανέλθει σε μια ασφαλή κανονικότητα. Οταν η γεωπολιτική παύει να είναι θεωρία, το θεωρητικό της λεξιλόγιο αποδεικνύεται φτωχό και ανεπαρκές.

Οι οικογένειες δεν συζητούν σήμερα για το ποιος έχει δίκιο ή ποιος υπερέχει στρατιωτικά. Προσπαθούν να καθησυχάσουν τα παιδιά τους, να εξασφαλίσουν βασικά αγαθά, να επικοινωνήσουν με συγγενείς στο εξωτερικό. Η αίσθηση της ασφάλειας που χαρακτήριζε μέχρι πρότινος το Αμπου Ντάμπι αποδεικνύεται αιφνιδίως εύθραυστη. Και το ρήγμα αυτό είναι βαθύτερο ακριβώς επειδή δεν προέρχεται από εσωτερική αποσταθεροποίηση, αλλά ως επίρρεια ευρύτερων συγκρούσεων.

Για τους ισχυρούς του Κόλπου, και ιδίως για τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, η φιλοδοξία υπήρξε σαφής. Να αποτελέσουν σύμβολο σταθερότητας σε μια περιοχή υψηλής μεταβλητότητας. Να επενδύσουν στη γνώση, στον πολιτισμό, στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και στην τεχνητή νοημοσύνη, ώστε να καταστούν κόμβος κεφαλαίων, ιδεών και ανθρώπινης κινητικότητας. Η υπόσχεση αυτή δεν ήταν μόνο οικονομική. Είχε βαθύτερο υπαρξιακό περιεχόμενο. Οτι μπορεί κανείς να ζει με ασφάλεια, εξωστρέφεια και αυτοπεποίθηση.

Ωστόσο, τα γεγονότα υπενθυμίζουν πόσο γρήγορα μπορεί να περιοριστεί ένας τέτοιος ανοικτός ορίζοντας.

Η σταδιακή κανονικοποίηση πρακτικών, στις οποίες η χρήση ή η απειλή χρήσης βίας αντιμετωπίζεται ως συνήθης επιλογή κρατικής πολιτικής, μεταβάλλει το πλαίσιο. Οι υποδομές γίνονται μοχλοί πίεσης, οι θαλάσσιες οδοί αντικείμενα στρατηγικής διαπραγμάτευσης, οι ενεργειακοί διάδρομοι πεδία γεωπολιτικής αντιπαράθεσης. Το όριο μεταξύ στρατιωτικής επίδειξης ισχύος και διπλωματικού εξαναγκασμού καθίσταται ασαφές και, όταν μετακινηθεί, δύσκολα επανέρχεται.

Τα κέντρα ισχύος επικαλούνται την αναγκαιότητα και την αποτροπή για να δικαιολογήσουν τις επιλογές τους. Ομως για τις κοινωνίες που βρίσκονται εντός της ακτίνας των εξελίξεων, η εμπειρία είναι φόβος και αβεβαιότητα. Ο γεωπολιτικός χάρτης από μακριά μοιάζει επίπεδος και τακτοποιημένος. Από κοντά, είναι γεμάτος ανθρώπους που προσπαθούν να διατηρήσουν την κανονικότητα της ζωής τους.

Οσοι έχουμε συνηθίσει να ζούμε σε ασφαλείς και οργανωμένες κοινωνίες θεωρούμε την ασφάλεια δεδομένη, την κινητικότητα αυτονόητη, τη διασύνδεση μόνιμη. Ξεχνούμε ότι για πολλές κοινωνίες η αστάθεια δεν αποτελεί μια πρόσκαιρη παράκαμψη, αλλά δομικό στοιχείο της ύπαρξής τους. Ισως αυτή η εμπειρία να μας φέρνει πιο κοντά σε μια ειλικρινή κατανόηση της πραγματικότητας που βιώνουν εκατομμύρια άνθρωποι.

Η διαπίστωση αυτή δεν απαλείφει ούτε ξεπλένει την ευθύνη κανενός. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, το Ισραήλ, το Ιράν και άλλες περιφερειακές δυνάμεις κινούνται βάσει δικών τους στρατηγικών λογικών. Ωστόσο, η αλήθεια είναι πως όταν η ισχύς καθίσταται το βασικό μέσο πολιτικής επικοινωνίας, η προσφυγή σε αυτήν καθίσταται ευκολότερη. Η εξαίρεση μετατρέπεται σε συνηθισμένη  πρακτική και το σύνηθες σε νέο κανόνα. Ετσι, το γεωπολιτικό περιβάλλον γίνεται ολοένα πιο επισφαλές.

Στο Αμπου Ντάμπι, η γεωπολιτική δεν αποτελεί πλέον αφηρημένη έννοια. Είναι ο θόρυβος από την έκρηξη, είναι αγωνία, είναι πρακτική διαχείριση της καθημερινότητας.

Τα Εμιράτα θα καταβάλουν κάθε δυνατή προσπάθεια για να διατηρήσουν το αίσθημα ασφάλειας και εμπιστοσύνης των κατοίκων τους. Η σταθερότητα εδώ δεν επετεύχθη τυχαία, αλλά αποτελεί αποτέλεσμα συστηματικής πολιτικής επιλογής. Και η επιστροφή στην κανονικότητα αποτελεί κοινό συμφέρον.

Ωστόσο, σε αυτήν την ώρα της φόρτισης, όπου τα μηνύματα για τις βόμβες που έρχονται αντικαθιστούν τη ρουτίνα, μας προσφέρεται ένας σπάνιος χρόνος περίσκεψης για να επανεξετάσουμε, ατομικά και συλλογικά, πόσο εύθραυστη είναι η κανονικότητα που συνηθίσαμε να θεωρούμε ως αυτονόητη.

Και να αναρωτηθούμε ποια κανονικότητα είμαστε διατεθειμένοι να αποδεχθούμε και αν, στο όνομα μιας αφηρημένης ή «πολιτικοποιημένης έννοιας ασφάλειας», υπονομεύουμε τις ίδιες τις προϋποθέσεις που καθιστούν δυνατή μια καθημερινότητα με σιγουριά, προοπτική και αξιοπρέπεια.

πηγή: kathimerini.gr

*Η Σοφία Καλαντζάκος είναι διεθνώς αναγνωρισμένη καθηγήτρια Περιβαλλοντικών Σπουδών και Δημόσιας Πολιτικής στο Πρόγραμμα Υποτρόφων Sheikh Mohamed bin Zayed του New York University Abu Dhabi.