Μήπως ήρθε η ώρα να αλλάξουμε τις πόλεις που ζούμε;

Του Χρήστου Ν. Κώνστα

Φέτος τα Χριστούγεννα, ο αριθμός των Ελλήνων που επέλεξαν να ταξιδέψουν εκτός Ελλάδος για τις διακοπές τους είναι διπλάσιος από πέρυσι. Πέρυσι ήταν διπλάσιος από πρόπερσι.

Οι Έλληνες δεν απολαμβάνουν πια την «ομορφιά του Ελληνικού τοπίου» και -το σημαντικότερο– δεν εκτιμούν την τιμολόγηση του.
Αντιθέτως, ταξιδεύοντας στο εξωτερικό, ανακαλύπτουν και διαπιστώνουν την προσπάθεια που καταβάλλουν οι δήμαρχοι και οι τοπικοί άρχοντες σε ΟΛΕΣ τις πόλεις της πολιτισμένης Δύσης, να βελτιώσουν την ποιότητα ζωής των κατοίκων τους, να εκσυγχρονίσουν το αστικό τοπίο, να αλλάξουν το περιβάλλον μέσα στο οποίο ζουν εκατομμύρια άνθρωποι μαζί.

Οι πόλεις στην πολιτισμένη Δύση, αλλάζουν. Είναι πλέον καιρός να προσπαθήσουμε κι εμείς.

Το σημαντικό είναι ότι διεθνώς έχει ξεκινήσει ο προβληματισμός, η επιστημονική αλλά και η πολιτική συζήτηση που αναζητά το αστικό τοπίο του μέλλοντος.

Είναι σίγουρο ότι δεν μπορούμε να συνεχίσουμε να ζούμε στις αφιλόξενες πόλεις-κλουβιά που δημιούργησε η βίαιη αστικοποίηση.

Μέχρι το 2050, τα 2/3 της ανθρωπότητας θα ζουν σε αστικές περιοχές.

Παρά το γεγονός ότι τα αστικά κέντρα αντιπροσωπεύουν μόνο το 2% της παγκόσμιας χερσαίας έκτασης, οι πόλεις σήμερα είναι οι μεγαλύτεροι καταναλωτές ενέργειας και υλικών και παραγωγοί αποβλήτων.
Ο κτιριακός τομέας είναι υπεύθυνος για πάνω από το 1/3 της παγκόσμιας κατανάλωσης ενέργειας και των εκπομπών.

Στην αναπτυγμένη Δύση, οι πολίτες αναζητούν έξοδο από την πόλη, εργασία από απόσταση και ζωή κοντά στη Φύση.

Ταυτόχρονα όλα τα κράτη της Δύσης αντιμετωπίζουν ταυτόχρονα ανεξέλεγκτη αστικοποίηση, συνεχή επέκταση των μεγα-πόλεων και δημιουργία νέων πόλεων.
Πριν από περίπου ένα μήνα, είχα την ευκαιρία να συμμετάσχω και να συντονίσω μια συζήτηση στα πλαίσια του διεθνούς Συνεδρίου που διοργάνωσε το Ταμείο Μηχανικών Εργοληπτών Δημόσιων Έργων (ΤΜΕΔΕ) όπου κορυφαίοι αρχιτέκτονες και μηχανικοί συζήτησαν τις στρατηγικές του μέλλοντος.

Η συζήτηση για το μέλλον του πλανήτη δεν μπορεί πλέον να περιορίζεται στην κλιματική κρίση. Ο πλανήτης αντιμετωπίζει πολυεπίπεδη που απαιτεί ολιστική προσέγγιση και διεπιστημονική συνεργασία. Δεν μπορούμε για παράδειγμα να μιλάμε για σύγχρονες βιοκλιματικές, έξυπνες πόλεις και να αγνοούμε τα εκατομμύρια των κατοίκων που ζουν στο κοινωνικό, οικονομικό και οικιστικό περιθώριο.

Ο ΟΗΕ εκτιμά ότι μέχρι το 2050 θα έχουμε περισσότερους από 250 εκατομμύρια κλιματικούς πρόσφυγες στον πλανήτη. Η κλιματική αλλαγή δεν γνωρίζει σύνορα, αν και έχει διαφοροποιημένες επιπτώσεις ανάλογα με το επίπεδο οικονομικής ανάπτυξης.

Ωστόσο, δεν πρέπει να εστιάζουμε μόνο στη μετανάστευση.

Σύμφωνα με τα τελευταία επίσημα διαθέσιμα στοιχεία του ΟΗΕ, υπήρχαν 740 εκατομμύρια «εσωτερικοί» μετανάστες το 2009, αριθμός που έκτοτε έχει αυξηθεί.

Αυτοί που φεύγουν από την ύπαιθρο και στοιβάζονται στις πόλεις προκαλούν όχι μόνον πολεοδομικά αλλά σοβαρά κοινωνικά, πολιτιστικά, οικονομικά ακόμη και τεχνολογικά προβλήματα.
Οι πόλεις στις οποίες θα κληθούν να ζήσουν τα παιδιά μας δεν είναι απλώς θέμα των αρχιτεκτόνων, των μηχανικών και των πολεοδόμων.

Χρειαζόμαστε επιλογές για το πώς θα ζούμε μαζί, πώς θα σχετιζόμαστε με το φυσικό περιβάλλον και πώς θα χτίσουμε ένα μέλλον που είναι δίκαιο και ανθεκτικό.
Ο Paolo Desideri, Πρόεδρος της Διεθνούς Ακαδημίας Αρχιτεκτονικής, εξήγησε με χαριτωμένο τρόπο ότι τελικός στόχος είναι η πραγματική βιωσιμότητα μέσω της ενοποίησης του κανονιστικού συστήματος και της βιομηχανικής αρχιτεκτονικής.

Η αναγέννηση της πόλης οφείλει να αντιμετωπίζει τα προβλήματα θέρμανσης και ψύξης του κτηριακού αποθέματος θα ενσωματώνει «πράσινες» λύσεις και επιλύοντας ταυτόχρονα κυκλοφοριακά ζητήματα.

Ωστόσο, ο Desideri προειδοποίησε για το μεγαλύτερο πρόβλημα της εποχής μας: την υπερβολή.
Οι αρχιτέκτονες, όπως είπε, συχνά μπερδεύουν την υπερβολή με τη δημιουργικότητα. (extravaganza vs creativity). Οι περισσότεροι προσπαθούν να εντυπωσιάσουν με τις ιδέες και τις κατασκευές τους ενώ σήμερα χρειαζόμαστε σύγχρονες δημιουργικές λύσεις που να λύνουν ταυτόχρονα και δημιουργικά πολλά προβλήματα όχι μόνον πολεοδομικά αλλά και κοινωνικά και οικονομικά.

Ο Πλάτωνας Στυλιανού, Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Πολιτικών Μηχανικών, έθεσε μια κρίσιμη προτεραιότητα: η Ευρώπη δεν μπορεί να επιτύχει τους κλιματικούς στόχους χωρίς πρώτα να προστατεύει τον πολίτη. Οι υποδομές πρέπει πρώτα απ’ όλα να είναι ασφαλείς.

«Δεν μπορείς να έχεις υποδομές που δεν είναι ασφαλείς και να ξοδεύεις χρήματα για εργασίες βιωσιμότητας. Η ασφάλεια πρέπει πάντα να προηγείται»
Αυτό σημαίνει ότι μια δομική και σεισμική εκτίμηση πρέπει να προηγείται οποιασδήποτε ενεργειακής αναβάθμισης. Ο Στυλιανού πρότεινε τη δημιουργία ενός ενιαίου πλαισίου ανακαίνισης που θα χρηματοδοτεί την ασφάλεια και την ενεργειακή αναβάθμιση, με την παροχή οικονομικών κινήτρων για ανταμοιβή.

Η Regina Gonthier, Πρόεδρος της Διεθνούς Ένωσης Αρχιτεκτόνων (UIA) υπενθύμισε ότι σε τελική ανάλυση, η αρχιτεκτονική είναι εκ φύσεως κλάδος δημοσίου συμφέροντος. Δεν αφορά μόνο την παροχή στέγης και κτιρίων, αλλά και τον σχεδιασμό εδαφών, τη διασφάλιση πρόσβασης σε στέγαση, τη διατήρηση μνήμης και την προστασία του περιβάλλοντος.

Πρόκειται για εξισορρόπηση πολιτιστικών, κοινωνικών, οικονομικών και οικολογικών αξιών.
Οι αρχιτέκτονες είναι μεσολαβητές μεταξύ ιδιωτικών συμφερόντων και κοινού καλού, πράκτορες μετασχηματισμού και ανάπτυξης του δομημένου περιβάλλοντος, κοινωνικής συνοχής και διατήρησης της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Πάνω απ’ όλα, πρέπει να υπερασπίζονται την ποιότητα του περιβάλλοντος διαβίωσης και να συμβάλλουν σε ανθεκτικές κοινότητες και βιώσιμες κοινωνίες.

«Η ποιότητα ζωής δεν είναι πολυτέλεια, αλλά δικαίωμα όλων».
Ένα άλλο πολύ ενδιαφέρον στοιχείο που προέκυψε από τη συζήτηση είναι ο κίνδυνος της ομοιομορφίας.

Ξαφνικά, όλες οι μεγάλες πόλεις μοιάζουν ίδιες. Τα μεγάλα εμπορικά κέντρα, τα Malls, έχουν παντού την ίδια δομή, τις ίδιες εικόνες, τις ίδιες μάρκες, τα ίδια χρώματα.

Κι όμως.

Κάθε κτίριο και κάθε αστικός οικισμός πρέπει να δημιουργεί μια αφήγηση, να είναι μια περιγραφή αξιοπρέπειας, ένταξης και ανθεκτικότητας. Χωρίς αποκλεισμούς.

Δεν υπάρχει ομορφιά στον αποκλεισμό.
Η καλή αρχιτεκτονική και ο πολεοδομικός σχεδιασμός δημιουργούν ποιότητα, σέβονται τον πληθυσμό, αποκαλύπτουν τα χαρακτηριστικά, τη μνήμη, την ιστορία και τον πολιτισμό ενός τόπου, ενισχύουν την ταυτότητά του και δημιουργούν αίσθημα ανήκειν.

Αυτό σημαίνει ότι οι πολίτες πρέπει να συμμετέχουν στις αποφάσεις για το βιότοπό τους. Ο εδαφικός και αστικός σχεδιασμός πρέπει να διεξάγεται με συμμετοχικές διαδικασίες όπου ο πληθυσμός έχει λόγο και χρόνο να τοποθετηθεί.

Αλλά το πιο σημαντικό, η φωνή των ντόπιων, των ιθαγενών, πρέπει να ακούγεται.

Οι ζώνες σχεδιασμού και οι οικοδομικοί κανονισμοί θα πρέπει να καταρτίζονται ειδικά για κάθε τόπο και όχι ομοιόμορφα για ολόκληρη χώρα.

Διαφορετικά, η πλούσια αρχιτεκτονική κληρονομιά που βασίζεται στην ιστορία και την παράδοση, την τοπική τοπογραφία και τις μορφολογικές ιδιαιτερότητες διαφορετικών περιοχών, θα εξαφανιστεί.

Οι ελληνικές πόλεις αποτελούν παραδείγματα τέτοιας εξέλιξης.

Η προστασία της κληρονομιάς δεν πρέπει να περιορίζεται στην προστασία μνημείων και μεμονωμένων κτιρίων.

Χρειάζεται ολιστική προσέγγιση που αφορά την ουσιαστική δομή του αστικού ιστού και το genius loci του τόπου.

Χώρες που ζουν από τον τουρισμό εξαρτώνται ιδιαίτερα από τη διατήρηση του φυσικού και δομημένου περιβάλλοντός τους και πρέπει να εκτιμούν τη διαφοροποιημένη ταυτότητά τους.

Έχουμε λοιπόν πολύ δρόμο μπροστά μας.

Η Ελλάδα οφείλει να ξανασχεδιάσει το αστικό περιβάλλον της. Πρέπει να διασφαλίσει την βιωσιμότητα, την κοινωνική ένταξης, την ομορφιά αλλά και την έξυπνη επικεντρωμένη στον πολιτισμό προστασία των πόλεων της.

Με στόχο να ανακαλύψουν πάλι οι Έλληνες την ομορφιά της πατρίδας τους.

Ώστε να την εκτιμήσουν περισσότεροι ξένοι επισκέπτες…

Πηγή: Money&Tourism.gr