Του Βασίλειου Σύρου-Είναι εύλογο να υποθέσει κανείς ότι ο πλανήτης θα βρεθεί στην τροχιά μιας διπολικής τάξης με μεταβαλλόμενες και ρευστές συμμαχίες και δίχως τη μονοκρατορία μιας ηγεμονικής δύναμηςΣτις 4 και 5 Δεκεμβρίου είχα την τιμή να συμμετάσχω στο συμπόσιο «Στρατηγικές Μεγάλων Δυνάμεων, Περιφερειακές Δυναμικές και Ναυτική Ασφάλεια», το οποίο διοργανώθηκε κεκλεισμένων των θυρών στο Ρίο ντε Τζανέιρο από το Metis Institute for Strategy & Foresight του Πανεπιστημίου των Γερμανικών Ενόπλων Δυνάμεων του Μονάχου (Universität der Bundeswehr München) σε συνεργασία με τη Σχολή Πολέμου του Πολεμικού Ναυτικού της Βραζιλίας (Escola de Guerra Naval) και το Γερμανικό Αεροδιαστημικό Κέντρο (Deutsches Zentrum für Luft- und Raumfahrt).
Η παραμονή στο Ρίο συνέπεσε με την επίσκεψη του Ρώσου προέδρου Vladimir Putin στο Νέο Δελχί της Ινδίας (4–5 Δεκεμβρίου) και τη σύλληψη της πρώην «υπουργού εξωτερικών» της ΕΕ και πρυτάνεως του Κολλεγίου της Ευρώπης, Federica Mogherini, με αφορμή σοβαρό σκάνδαλο διαφθοράς (2 Δεκεμβρίου).
Αισθητή ήταν η αμηχανία της βραζιλιάνικης πλευράς στον απόηχο της έντασης στις διπλωματικές σχέσεις Βραζιλίας–Γερμανίας, την οποία πυροδοτήσαν τα δηκτικά σχόλια του Γερμανού καγκελάριου Friedrich Merz για τη Βραζιλία ύστερα από τη συμμετοχή του στη σύνοδο κορυφής του ΟΗΕ για το κλίμα (COP30) στο Belém στον Αμαζόνιο τον Νοέμβριο.
Και βέβαια με τη στρατιωτική επέμβαση των ΗΠΑ στη Βενεζουέλα και τη σύλληψη-φυγάδευση του Προέδρου Nicolás Maduro και της συζύγου του, Cilia Flores, στις 3 Ιανουαρίου επαληθεύτηκαν μερικές από τις προβλέψεις που διατυπώθηκαν αναφορικά με την εμπλοκή των ΗΠΑ στη Νότια Αμερική.
Οι διαμορφωτές του νέου διεθνούς περιβάλλοντος
Ορισμένοι από τους θεματικούς άξονες πάνω στους οποίους κινηθήκαν οι ανακοινώσεις και οι ανταλλαγές απόψεων αφορούσαν τους αρχιτέκτονες της μελλοντικής παγκόσμιας τάξης, τους κινδύνους που εγκυμονεί η πολυπολικότητα σε σύγκριση με ένα αυστηρά οριοθετημένο διπολικό σύστημα και τις μεσαίες δυνάμεις.
Αναμφίβολα, οι ΗΠΑ θα συνεχίσουν να έχουν την πρωτοκαθεδρία χάριν της αδιαφιλονίκητης στρατιωτικής τους υπεροχής, της χρηματοπιστωτικής τους ισχύς και το προβάδισμα τους στον τομέα της τεχνολογίας. Η Κίνα σημειώνει ραγδαία οικονομική και εμπορική ανάπτυξη και επεκτείνει σε παγκόσμια κλίμακα τα επενδυτικά της δίκτυα και τη γεωπολιτική της εμβέλεια. Η Ινδία δύναται να αναδειχθεί σε έναν από τους διαμορφωτές του διεθνούς συστήματος λόγω της δημογραφικής ανάπτυξης και του αυξανόμενου οικονομικού της στίγματος.
Η Ρωσία είναι εμφανώς είναι μια παρακμάζουσα μεγάλη δύναμη σε δημογραφική και οικονομική καθίζηση, αλλά παραμένει ένας από τους βασικούς πόλους ισχύος. Η ΕΕ επιτελεί μια ρυθμιστική και εξισορροπητική λειτουργία ως ο θεματοφύλακας μιας μεγάλης, διακριτής και ενιαίας αγοράς. Επιπλέον, συμβάλλει μέσω της ήπιας ισχύος στην εμπέδωση των κανόνων της παγκόσμιας σκακιέρας, των διαδικασιών λήψης αποφάσεων και των μηχανισμών ελέγχου μέσω των διεθνών θεσμών.
Ως κύριοι παίκτες μπορούν επίσης να δράσουν περιφερειακές ενώσεις και συνασπισμοί (π.χ. ASEAN, GCC)· η Βραζιλία ως η πολυπληθέστερη χώρα και μεγαλύτερη οικονομία της Νότιας Αμερικής, με πλούσιο φυσικό απόθεμα, αυξανόμενη περιφερειακή ηγεσία και ενεργό παρουσία σε πολυμερή σχήματα, όπως οι BRICS· διάφορες αφρικανικές χώρες λόγω των σφριγηλών τους πληθυσμών και αναπτυσσόμενων οικονομίων · και μη κρατικοί παράγοντες, ιδιαίτερα τεχνολογικές εταιρείες και πολυεθνικές κοινοπραξίες.
Είναι εύλογο να υποθέσει κανείς ότι ο πλανήτης θα βρεθεί στην τροχιά μιας διπολικής τάξης με μεταβαλλόμενες και ρευστές συμμαχίες και δίχως τη μονοκρατορία μιας ηγεμονικής δύναμης. Mε φόντο τον εντεινόμενο ανταγωνισμό μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας, η μετεωρική άνοδος της δεύτερης θα οδηγήσει αναπόδραστα σε μια διπολική κατανομή ισχύος.
Ως δημοκρατίες, η Ινδία και η Βραζιλία, μαζί με τις ΗΠΑ και την ΕΕ, ενδέχεται να σχηματίσουν έναν συνασπισμό απέναντι σε ένα πιο «αυταρχικό» μπλοκ, το οποίο θα συσπειρώσει χώρες, όπως η Ρωσία, το Ιράν και η Βόρεια Κορέα, με προεξάρχουσα την Κίνα.
Καίριες παράμετροι στο νέο γεωπολιτικό τοπίο θα είναι η οικονομία και η τεχνολογία. Επομένως, όσο περισσότερη αξία θα αποδίδεται στην καινοτομία, τις ψηφιακές υποδομές και την τεχνητή νοημοσύνη, είναι βέβαιο πως θα υπερτερούν κράτη με στιβαρά τεχνολογικά οικοσυστήματα έναντι εκείνων που προτεραιοποιούν τη στρατιωτική ισχύ.
Όπως αναφέρθηκε πρωτύτερα στην περίπτωση των αφρικανικών χωρών, η πληθυσμιακή ανάπτυξη και οι διευρυνόμενες αγορές εργασίας θα αποκτήσουν μεγαλύτερη στρατηγική βαρύτητα. Ως συνέπεια, οι δημογραφικοί συσχετισμοί σε συνδυασμό με τον οικονομικό εκσυγχρονισμό θα αποτελέσουν κρίσιμο παράγοντα διαμόρφωσης ισχύος. Τέλος, μη κρατικές οντότητες θα αναδειχθούν σε συν–θεμελιωτές της παγκόσμιας διακυβέρνησης και θα προσδώσουν στη διεθνή πραγματικότητα ένα μετα–Βεστφαλιανό χρώμα με πυλώνες κράτη και μη κρατικούς δρώντες.
Ο ρόλος των μεσαίων δυνάμεων
Ένα από τα κεντρικά θέματα του συμποσίου ήταν η έννοια και το modus operandi των μεσαίων δυνάμεων. Στη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, ως μεσαίες δυνάμεις ορίζονταν κράτη, όπως ο Καναδάς και η Σουηδία, με περιορισμένες στρατιωτικές δυνατότητες αλλά υπολογίσιμη επιρροή σε διπλωματικό επίπεδο και διεθνή φόρα.
Στον 21ο αιώνα, ως μεσαίες δυνάμεις μπορούν να ιδωθούν αναδυόμενες δυνάμεις, όπως η Βραζιλία, η Ταϊλάνδη, η Ινδονησία και οι Φιλιππίνες, και, γενικότερα, κράτη, τα οποία αν και είναι εκτεθειμένα στον ανταγωνισμό των μεγάλων δυνάμεων, δηλαδή των ΗΠΑ, της Κίνας και της Ρωσίας, παρ’ όλ’ αυτά διατηρούν την εθνική τους κυριαρχία και ανθεκτικότητα στα γεωπολιτικά τεκταινόμενα.
Μια πιο διευρυμένη κατηγοριοποίηση θα περιελάμβανε τρεις τύπους κρατών:
1. Υπερδυνάμεις, όπως οι ΗΠΑ, ως κομβικούς συντελεστές της γεωπολιτικής αρχιτεκτονικής σε διάφορες περιοχές του κόσμου, ως εγγυητές, συμμάχους, παρεμβαίνοντες ή απειλές.
2. Μεγάλες δυνάμεις, όπως η Κίνα, Ινδία, Ρωσία και οι ηγέτιδες δυνάμεις της ΕΕ (Γερμανία και Γαλλία). Το διακριτικό τους γνώρισμα συνίσταται στο ότι άλλες δυνάμεις τοποθετούνται απέναντι σε αυτές με γνώμονα συστημικές εκτιμήσεις γύρω από την υφιστάμενη και τη μελλοντική κατανομή ισχύος.
3. Περιφερειακές δυνάμεις (Βραζιλία, Τουρκία, Ινδονησία κλπ.) οι οποίες κινούν τα νήματα και έχουν σημαντικό αποτύπωμα στην περιοχή τους, αλλά όχι σε παγκόσμιο επίπεδο.
Σε αντιδιαστολή με τις υπερδυνάμεις και τις μεγάλες δυνάμεις, η επίδραση των μεσαίων/περιφερειακών δυνάμεων (Ιαπωνία, Ηνωμένο Βασίλειο, Βραζιλία, Τουρκία, Νότια Αφρική κλπ.) με οικονομικούς, στρατιωτικούς και διπλωματικούς όρους δεν εκτείνεται πέρα από την περιοχή τους.
Επιπλέον, ενεργούν ως διαμεσολαβητές μεταξύ των τοπικών παικτών και του διεθνούς συστήματος ή μεταξύ μεγάλων δυνάμεων, επιδιώκουν στρατηγική αυτονομία σε ευαίσθητους για αυτές τομείς και συγκροτούν δίκτυα συνέργειας με άλλους μεσαίους παίκτες.
Η επιτυχία των μεσαίων/περιφερειακών δυνάμεων να πλοηγούν και να ελίσσονται στη διεθνή σκήνη καθορίζεται από την ικανότητά τους να πείθουν ή να εκμεταλλεύονται τις βλέψεις των υπερδυνάμεων/μεγάλων δυνάμεων.
Οι μεσαίες/περιφερειακές δυνάμεις μπορούν να παρέμβουν στη σκοποθεσία των υπερδυνάμεων/μεγάλων δυνάμεων με το να συντάσσονται με εκείνες ή με το να τις αντιμάχονται. Επίσης, μπορούν να προασπίσουν τα ζωτικά τους συμφέροντα και δικαιώματα ενδυναμώνοντας την περιφερειακή τους κυριαρχία ή αξιοποιώντας την αντιπαλότητα μεταξύ τοπικών ή μεγάλων δυνάμεων.
Μια πιο ενδελεχής εξέταση των επιλογών που έχει η Βραζιλία ως περιφερειακή δύναμη προσφέρει ενδιαφέροντα διδάγματα σχετικά με τη συμπεριφορά ανάλογων δυνάμεων στη γειτονιά της Ελλάδας (Τουρκία) ή στον Ινδο–Ειρηνικό, στον οποίο η ελληνική κυβέρνηση επιχειρεί δειλά ανοίγματα, όπως κατέδειξε και η πρόσφατη επίσκεψη του Υπουργού Εθνικής Άμυνας Νίκου Δένδια στην Ιαπωνία (2–4 Δεκεμβρίου).
Συγκεκριμένα, η Βραζιλία μπορεί να προσδοκά μόνο ευκαιριακά οφέλη από τη συμμετοχή της στα BRICS, τα οποία είναι άμοιρα συνεκτικής δομής και πάσχουν από υφέρπουσες τριβές στο εσωτερικό τους (Ινδία–Κίνα).
Το στάτους της ως περιφερειακού παράγοντα θα εξαρτηθεί από την ευθυγράμμιση της με την προβολή ισχύος των ΗΠΑ, ειδικά στο Δυτικό Ημισφαίριο, τo οποίο η Ουάσιγκτον θεωρεί παραδοσιακά ως τoν περίβολό της.
Αυτό έχει, άλλωστε, αποτυπωθεί με ρητό τρόπο στη νέα Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας (National Security Strategy), την οποία δημοσιοποίησε ο Λευκός Οίκος στις 4 Δεκεμβρίου, και την de facto αναβίωση του Δόγματος Μονρόε. Παράλληλα, η Βραζιλία μπορεί να θωρακίσει τη στρατηγική της ακεραιότητα με το να λειτουργεί ως αξιόπιστος εταίρος στην σταθερότητα της περιοχής της, να αναβαθμίσει την περιφερειακή της ηγεσία, να εμβαθύνει εταιρικές σχέσεις με την ΕΕ, την Ινδία και την Ιαπωνία και να ενισχύει περιφερειακούς οργανισμούς (UNASUR, ZOPACAS κλπ.).
Από τις διαβουλεύσεις στο εξωτικό Ρίο διαφάνηκε η χρόνια ανεπάρκεια της ΕΕ ως προς το να διαδραματίσει μείζονα ρόλο στις διεθνείς εξελίξεις. Τα προβλήματα και οι προκλήσεις με τις οποίες βρίσκονται αντιμέτωπες η Γερμανία και η Γαλλία είναι πολύ μεγάλες για την ΕΕ αλλά στο τέλος της ημέρας πολύ μικρές για τον κόσμο.
Η συνάντηση του Προέδρου Putin με τον Ινδό πρωθυπουργό Narendra Modi επιρρωννύει την κοινή πλέον διαπίστωση ότι ο μεγάλος νικητής του 21ου αιώνα θα είναι εκείνος που θα καταφέρει να «κερδίσει» την Ινδία. Άρα πρωταρχική μέριμνα της Ελλάδας ως κατεξοχήν θαλάσσιας δύναμης θα πρέπει να είναι να αναζητήσει διέξοδο από τις παθογένειες της ΕΕ και να περιφρουρήσει την αυτοδυναμία της επενδύοντας στη γεωστρατηγική σύμπραξη με τις ΗΠΑ και τη συνεργασία με την Ινδία στο εμπόριο και τη ναυτιλία.
*Ο καθηγητής Βασίλειος Σύρος δραστηριοποιείται ως επίτιμος εντεταλμένος εταίρος στο National Maritime Foundation, την πιο σημαντική ινδική δεξαμενή σκέψης και προβληματισμού στον τομέα της ναυτικής πολιτικής
Πηγή: Ναυτεμπορική
Ακολουθήστε μας στο Google News για να ενημερώνεστε για τα τελευταία νέα
